"ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว" ประโยคที่คนไทยได้ยินกันมาตั้งแต่เด็ก เป็นภาพแทนความอุดมสมบูรณ์ของประเทศ และเป็นความภูมิใจที่ทำให้ไทยได้ชื่อว่าเป็น "ครัวโลก" แต่วันนี้ ประโยคเดียวกันกำลังถูกต่อท้ายด้วยคำถามที่ไม่มีใครอยากได้ยิน ว่า “ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว และมีสารพิษปนอยู่ด้วยหรือไม่?”
ปัญหานี้รายงานข่าวของ Thai PBS วันที่ 18 พ.ย. ระบุว่าผลตรวจคุณภาพน้ำจากหลายหน่วยงาน ทั้งกรมอนามัย กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ สาธารณสุขจังหวัด และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ออกมาในทิศทางเดียวกัน คือแม่น้ำกกในจังหวัดเชียงราย และแม่น้ำสาย ชายแดนไทย-เมียนมา พบปริมาณสารหนูและโลหะหนักในระดับที่เป็นอันตรายต่อสุขภาพระยะยาว
โซเชียลพูดถึงกว่า 2 หมื่นครั้งใน 7 วัน
ข้อมูลจาก DXT360 ระหว่างวันที่ 13–19 พ.ย. 2569 พบการกล่าวถึง (Mention) คำที่เกี่ยวข้องกับสารหนูและสารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำกว่า 20,000 ครั้ง สะท้อนว่าประเด็นนี้ได้รับความสนใจจากสังคมอย่างต่อเนื่อง โดยพุ่งสูงในช่วง 15–16 พ.ย. และกลับมาอีกครั้งในวันที่ 18 พ.ย. ชี้ให้เห็นว่าไม่ได้เป็นแค่กระแสชั่วคราว แต่ค่อย ๆ ขยายจากเรื่องคุณภาพน้ำในพื้นที่ ไปสู่คำถามที่ใกล้ตัวคนทั่วประเทศมากขึ้นว่าอาหารและน้ำที่กินอยู่ทุกวันยังปลอดภัยหรือไม่
ประเทศไทยกำลังจะเน่าแล้วหรือ จี้รัฐแก้ปัญหาที่ “ต้นตอ”
นายปลอดประสพ สุรัสวดี อดีตปลัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม และอดีตรองนายกรัฐมนตรี โพสต์เฟซบุ๊กส่วนตัวเมื่อวันที่ 17 พ.ย. ตั้งคำถามว่า “ประเทศไทยบ้านผมกำลังจะเน่าแล้วหรือนี่” โดยเทียบเคียงเหตุการณ์กับกรณีสารตะกั่วปนเปื้อนลำห้วยคลิตี้ อ.ทองผาภูมิ จ.กาญจนบุรี เมื่อปี 2541 ซึ่งเขารับมือในฐานะอธิบดีกรมป่าไม้ ครั้งนั้น ผัก ปลา น้ำ ก็ปนเปื้อน ชาวกะเหรี่ยง 142 คนมีโลหะหนักในเลือดสูงกว่าปกติ และแม้ใช้งบประมาณฟื้นฟูไป 454 ล้านบาท ก็ยังแก้ไขไม่ได้ แต่ครั้งนี้ต้นตอเกิดจากการทำเหมืองทองในรัฐฉานของเมียนมาที่มีเกือบ 500 แห่ง และแม่น้ำรวก แม่น้ำสาย ก็ใหญ่กว่าลำห้วยคลิตี้หลายสิบเท่า
นายปลอดประสพ ระบุในโพสต์ว่า การสร้างฝายดักตะกอนตามที่มีนักวิชาการเสนอ จึงไม่น่าจะช่วยได้ และมองว่า สุดท้าย ยุทธศาสตร์ที่เป็นทางออก คือ “การหยุดที่แหล่งกำเนิดเท่านั้น” ประเทศไทยจึงจะปลอดภัย
โซเชียลผวา “ผัก ปลา ยังกินได้ไหม?”
“ทุกคน… ไปตามข่าวสารพิษปนเปื้อนในน้ำ ตอนนี้กระจายทั่วทุกแม่น้ำทั่วประเทศแล้ว ต่อไปข้าว ปลา ผัก ผลไม้จะกินไม่ได้” คือข้อความหนึ่งบน X ที่โพสต์ตั้งแต่วันที่ 11 พ.ย. และถูกส่งต่อจนมีผู้มีส่วนร่วม (Engagement) กว่า 3.5 หมื่นครั้ง แม้สองวันต่อมา กรมประมงเผยรายงานพบโลหะหนักเกินมาตรฐานในสัตว์น้ำบางตัวจากแม่น้ำกกและแม่น้ำโขง แต่ผลตรวจสัตว์น้ำจากแม่น้ำปราจีนบุรี-บางปะกง 19 ตัวอย่าง อยู่ในเกณฑ์มาตรฐานทั้งหมด แต่ความกลัวลามไปไกลแล้ว
เว็บไซต์ pptvhd36.com รายงานข่าวว่าที่ตลาดเทศบาล 1 จ.พิษณุโลก ผู้บริโภคบางส่วนกังวลว่าผักและผลไม้อาจมีสารหนูปนเปื้อนจากแหล่งเพาะปลูกในเชียงราย และเริ่มถามแม่ค้าถึงแหล่งที่มาของสินค้า ขณะที่แม่ค้าเองก็ยืนยันไม่ได้ เพราะรับของต่อมาจากตลาดอีกทอดหนึ่ง ส่วนพื้นที่ต้นทาง ผลกระทบลามถึงปากท้อง พ่อค้าปลาที่ อ.แม่สาย ยอดขายลดจากวันละราว 300 กิโลกรัมเหลือ 200 กิโลกรัม ทั้งที่ปลาในร้านมาจากฟาร์ม ไม่ได้จับจากแม่น้ำสาย
ขณะที่ชาวนา อ.แม่จัน จ.เชียงราย ถูกโรงสีหลายแห่งปฏิเสธรับซื้อข้าว แม้ว่าพื้นที่นาราว 2 หมื่นไร่จะใช้น้ำจากแหล่งต้นน้ำในประเทศที่ไม่มีการทำเหมืองแร่และอยู่ห่างจากจุดปนเปื้อนก็ตาม ชาวนาในพื้นที่ดังกล่าวจึงเรียกร้องให้ภาครัฐเร่งตรวจและรับรองคุณภาพผลผลิต ก่อนจะเสียหายมากไปกว่านี้
“อดทนถึงปี 2573” เสียงประชด สะท้อนความอัดอั้น
หนึ่งในเสียงที่ได้รับความสนใจบนโลกออนไลน์มาจากเฟซบุ๊กส่วนตัวของ จ๋าย ไททศมิตร (Itkron Pungkiatrussamee) ที่โพสต์ข้อความเมื่อวันที่ 13 พ.ย. สะท้อนปัญหาตั้งแต่เรื่องปลาตาย สารพิษในแม่น้ำ ขยะอิเล็กทรอนิกส์ เว็บพนัน ไปจนถึงน้ำมันแพง พร้อมระบุว่า “จะบ่นอะไรนักหนา…อดทน สะกดเป็นไหม? ปี 2573 ค่อยว่ากัน อีก 3 ปีทนไปก่อน สารพิษก็ช่วยกันกินช่วยกันใช้ ไทยช่วยไทย ใจฟูจะตายยย” โดยโพสต์ดังกล่าวมียอดรีแอคชันราว 1.9 แสนครั้ง คอมเมนต์ 5.3 พันครั้ง และ แชร์ต่อ 2.4 หมื่นครั้ง
ผู้ติดตามเพจจำนวนมากรับมุกประชดต่อในคอมเมนต์ บางคนมีการเล่นคำ เช่น “ใจฟู ❌ น้ำลายฟูมปาก ✅” บางคนตั้งคำถามว่า “จะต้องรอถึงปี 2573 จริงหรือ” หรือ “ตายก่อนถึงปี 2573” ขณะที่อีกหลายคอมเมนต์ประชดเรื่องสารพิษว่า “ช่วยกันกิน ช่วยกันใช้ สารพิษจะได้หมดไป” และ “รับไปคนละนิดคนละหน่อย เดี๋ยวก็หมด” นอกจากนี้ ยังมีบางคอมเมนต์ที่เชื่อมโยงไปถึงการเลือกตั้งครั้งหน้า
คำว่า “ใจฟู” “อดทน” และ “ปี 2573” จึงปรากฏซ้ำในคอมเมนต์จากโพสต์ดังกล่าว ทั้งในบริบทของการประชดเรื่องสารพิษ การตั้งคำถามถึงปี 2573 และการเลือกตั้ง
นอกจากเสียงประชดที่สะท้อนความอัดอั้น ยังมีเสียงที่เลือกเล่าด้วยความห่วงใย บัญชี TikTok ชื่อ @fahsarikass ที่มีผู้ติดตามเกือบ 9 แสนคน ซึ่งปกติไม่ได้ทำคอนเทนต์ข่าวหรือสิ่งแวดล้อม โพสต์คลิปจากริมแม่น้ำโขงที่เชียงแสน หลังได้มีโอกาสมาเยือนเชียงราย เล่าถึงวิถีชีวิตเรียบง่ายของชาวบ้านที่ตื่นเช้ามาใส่บาตร หาปลา ใช้ชีวิตกับสายน้ำแบบเดิมมาทั้งชีวิต ก่อนตั้งคำถามว่าใครจะคาดคิดว่าวันหนึ่งน้ำที่หล่อเลี้ยงชีวิตเหล่านั้นจะตรวจพบสารหนู สารพิษที่ไม่มีสี ไม่มีกลิ่น และมาจากเหมืองต้นน้ำที่คนในพื้นที่ไม่ได้เป็นผู้เปิด เธอทิ้งท้ายว่าไม่อยากปล่อยให้เรื่องนี้เงียบหายไป และขอเป็นเสียงเล็ก ๆ อีกเสียงหนึ่งที่พูดถึงมัน คลิปนี้มียอดชมกว่า 1.2 ล้านครั้ง (19 พ.ย.69) ภายในเวลาเพียง 2 วัน
ภาครัฐเริ่มขยับ จ่อประกาศเขตควบคุมมลพิษรอบแม่น้ำ 3 สาย
ช่วงแรกภาครัฐมีการลงพื้นที่สื่อสารเรื่องความปลอดภัยของน้ำ โดยนายเจเศรษฐ์ ไทยเศรษฐ์ รมช.มหาดไทย ลงพื้นที่การประปาส่วนภูมิภาค สาขาแม่สาย โดยระบุน้ำประปาถูกตรวจสอบแล้วและค่าน้ำปกติ ก่อนนำมาล้างหน้า ขณะที่ ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี และรมว.กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม นำรถผลิตน้ำดื่มเคลื่อนที่ระบบ Reverse Osmosis (RO) ลงพื้นที่แม่สายแจกจ่ายน้ำดื่ม พร้อมร่วมดื่มน้ำโชว์เพื่อสร้างความเชื่อมั่นให้กับประชาชนในพื้นที่
แต่แรงกดดันจากสังคมยังไม่ลดลง ภาครัฐจึงเริ่มขยับในหลายด้าน วันที่ 18 พ.ย. กระทรวงสาธารณสุขเห็นชอบร่างประกาศเพิ่มโรคจากสารหนู แคดเมียม และปรอท เป็นโรคจากสิ่งแวดล้อม เพื่อให้การเฝ้าระวังครอบคลุมประชาชนกลุ่มเสี่ยงมากขึ้น
19 พ.ย. รมว.ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ตอบกระทู้ถามสดของ สส.พรรคฝ่ายค้าน โดยชี้แจงต่อที่ประชุมสภาผู้แทนราษฎรว่า รัฐบาลเตรียมประกาศเขตควบคุมมลพิษรอบแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก จะตรวจสอบคุณภาพสัตว์น้ำเดือนละ 2 ครั้ง เพื่อแจ้งประชาชนว่าบริโภคได้หรือไม่ กระทรวงเกษตรฯ จะลงพื้นที่ตรวจสอบสารตกค้างในดิน และเตรียมเจาะบ่อน้ำบาดาลสำรอง 10 จุด เพื่อจัดหาแหล่งน้ำให้ประชาชนสำหรับอุปโภค-บริโภค ส่วนต้นตอที่แหล่งต้นน้ำ ไทยจะประชุมร่วมกับฝ่ายเมียนมาและรัฐฉานในวันที่ 25–26 พ.ย. นี้ โดยจะขอเข้าตรวจพื้นที่และตั้งจุดดักตะกอนฝั่งเหมือง
อย่างไรก็ตาม มาตรการส่วนใหญ่ยังอยู่ในขั้น “เตรียม” และ “ร่วมหารือ” คำถามว่าข้าวและปลาบนโต๊ะอาหารของประชาชนปลอดภัยหรือไม่ จึงยังต้องรอคำตอบที่เป็นรูปธรรม
- by Pornlada Panichakul | Muttira Nommaneewong




